Mamwenyn Tŷ Hyll

Mae Prosiect Gwenyn Mêl Tŷ Hyll yn gweithio gyda Chanolfan Genedlaethol Cadw Gwenyn Cymru (CGCGC), a leolir yng Nghanolfan Bwyd Cymru Bodnant, Tal y Cafn, i fagu a pharu Mamwenyn Dyffryn Conwy i gyflenwi a chynnal ymdrechion lleol i gadw gwenyn.

Mae’r broses yn cychwyn â’r wyau, neu’r lindys diwrnod oed, a gludir yn ofalus o nythfa ‘dda’ gan ddefnyddio offeryn impio ysgafn – o’r wenynfa yng Nghanolfan Genedlaethol Cadw Gwenyn Cymru yn y lle cyntaf.

Yna, caiff yr wyau neu’r lindys hyn eu himpio ar gwpanau mamwenyn artiffisial – cwpanau siâp cell â’u hwyneb  i waered sy’n dynwared celloedd mamwenyn a adeiladir gan wenyn gweithio – gosodir y rhain ar y bar mewn ffrâm cwch gwenyn. Rhoddir rhwng wyth ac un deg chwech o’r cwpanau hyn â’r impiadau yn y nythfa.

Bydd y gwenyn gweithio yn y nythfa yn eu hadnabod a gan amlaf yn eu derbyn fel celloedd mamwenyn ac yn defnyddio cŵyr i’w ehangu i ‘faint mamwenynen’. Yna, byddant yn bwydo’r larfae am bum diwrnod â jeli’r frenhines, bwyd llaethog llawn protein a gaiff ei secretu gan y gwenyn nyrsio, cyn i weithwyr eraill selio’r gell.

Ar ôl selio’r cwpanau mamwenyn, rhoddir amddiffynwyr celloedd artiffisial (sy’n edrych yn debyg i declyn cyrlio gwallt) dros bob un ohonynt i’w diogelu oddi unrhyw frenhines arall a allai fod yn barod i ddodwy yn y nythfa, a’u diogelu oddi wrth ei gilydd. Bydd y famwenynen gyntaf i ddeor mewn unrhyw nythfa yn lladd unrhyw gystadleuydd posibl cyn gynted ag y byddant yn deor. Bydd y larfae’n deor o fewn eu hamddiffynwyr celloedd a bwydir y mamwenyn sydd newydd ddeor gan y gweithwyr.

Yn y cyfamser, paratoir ‘apideas’ yn Nhŷ Hyll yn barod ar gyfer mamwenyn gwyryf a fagwyd. Mae apidea yn fath o gwch gwenyn bychan sy’n cynnig cartref dros dro i bob mamwenynen a’i nythfa fechan o weithwyr. Llenwir ymborthwr bychan ymhob apidea â ffondant, neu siwgr, ychydig o fframiau bychan heb eu hadeiladu â chŵyr, a ‘chwpanaid’ o wenyn gweithio ifanc wedi’u ‘hysgwyd’ o nythfa sefydledig neu haid o wenyn sydd newydd gael ei llestru.

Cyn gynted ag y gwnaiff y gweithwyr hyn gynefino, efallai mewn ychydig oriau yn unig, gellir cyflwyno pob mamwenynen sydd newydd ddeor, yn dal yn ei ‘theclyn cyrlio gwallt’, i’w apidea a’i nythfa fechan ei hunan. Cedwir pob mamwenynen yn ei hamddiffynfa nes derbynnir ei harogl gan y gweithwyr yn yr apidea. Heb wneud hynny, buasent yn ymosod arni ac yn ei phigo fel tresmaswr.

Ymhen ychydig ddyddiau, gellir rhyddhau’r famwenynen o’i hamddiffynfa i gymysgu â’i gweithwyr yn yr apidea. Bydd hi’n awyddus i baru a chychwyn dodwy wyau i ddatblygu ei nythfa. Bydd ei synhwyrau ychydig yn gryfach i ganfod y fferonomau a gaiff eu rhyddhau gan wenyn segur crwydrol Tŷ Hyll.

Megir y gwenyn segur hyn yng ngwenynfa Tŷ Hyll  dros yr un cyfnod â’r mamwenyn, trwy osod fframiau â chelloedd gwenyn segur wedi’u ffurfio arnynt (celloedd mwy na rhai gweithwyr) yn y ddau brif gwch. Bydd y gweithwyr yn defnyddio cŵyr i ehangu’r celloedd hyn a bydd y famwenynen yn gwybod y dylai ddodwy wyau gwenyn segur (heb eu ffrwythloni) ynddynt, oherwydd eu maint.

Gan ragweld y bydd y mamwenyn gwyryf wedi ‘u denu ac wedi paru’n llwyddiannus â’n gwenyn segur – yn hedfan mewn rhannau o’r dyffryn lle bydd gwenyn segur yn ymgasglu – archwilir yr apidea ymhen tua wythnos am arwyddion o ddodwy wyau. Cyn gynted ag y bydd hyn yn digwydd, cyflwynir y frenhines i gwch gwenyn cnewyllyn (cwch hanner maint) â chymysgedd o fframiau heb eu datblygu â chŵyr a fframiau sydd â wyau a storfeydd  (mêl a phaill) ynddynt a’r gwenyn o’r prif gychod.

Yna, gellir paratoi’r apideas gwag am y cyflenwad nesaf o famwenyn gwyryf sydd newydd ddeor. Gellir ailadrodd y broses hon hyd at chwe gwaith y tymor.

Gellir cyflenwi’r cychod gwenyn cnewyllyn â’r nythfeydd newydd a ddatblygir o’r mamwenyn a fegir ac a barir gennym i wenynwyr lleol, neu gellir eu cadw i’w datblygu’n gychod gwenyn cyflawn ar gyfer ein gwenynfa. Gellir hefyd cyflenwi’r famwenynen sy’n dodwy ynghyd â chwpanaid o’i gweithwyr yn unig i wenynwyr lleol.